آیا هنوز بلدیم حوصله‌مان سر برود؟ از سکوت ذهن تا اسکرول بی‌پایان

کسالت معمولاً خوشایند نیست. وقتی کاری برای انجام‌دادن نداریم، زمان کش‌دار می‌شود و ذهن دنبال محرکی تازه می‌گردد. بااین‌حال، کسالت صرفاً «هیچ‌کاری‌نکردن» نیست؛ می‌تواند علامتی باشد که می‌گوید توجه ما از فعالیت فعلی جدا شده و به تغییری نیاز دارد.

این تغییر همیشه به معنای سرگرمی تازه نیست. گاهی کسالت ما را به پرسیدن سؤال، شروع کاری عقب‌افتاده یا پیدا کردن راهی متفاوت سوق می‌دهد. البته نباید آن را نیرویی جادویی دانست که خودبه‌خود خلاقیت می‌آورد. کسالت ممکن است به ایده‌ای تازه منجر شود، اما ممکن است فقط ناراحت‌کننده باشد؛ نتیجه به موقعیت، فرد و کاری که پس از آن انجام می‌دهیم بستگی دارد.

حتی وقتی ظاهراً مشغول کاری نیستیم، مغز خاموش نمی‌شود. ممکن است خاطره‌ای را مرور کنیم، درباره‌ی آینده فکر کنیم یا میان تجربه‌های پراکنده ارتباط پیدا کنیم. پژوهش‌های عصب‌شناسی در این زمینه از مجموعه‌ای از نواحی مغز به نام «شبکه‌ی پیش‌فرض» (Default Mode Network) سخن می‌گویند؛ شبکه‌ای که در برخی شکل‌های تفکر درونی فعال است.

این به آن معنا نیست که هر لحظه‌ی بی‌کاری الزاماً برای مغز مفید یا خلاقانه است. اما یادآوری می‌کند که نبودِ محرک بیرونی، مساوی با نبودِ فعالیت ذهنی نیست. گاهی فکرها زمانی فرصت پیوندخوردن پیدا می‌کنند که حواس‌مان با محرکی تازه اشغال نشده باشد.

گوشی هوشمند دسترسی به ارتباط، اطلاعات و سرگرمی را آسان کرده است؛ این دسترسی در بسیاری از موقعیت‌ها واقعاً مفید است. مسئله از جایی آغاز می‌شود که هر مکث کوتاهی را با صفحه‌نمایش پر می‌کنیم: یک اعلان، یک ویدئو، بعدی و بعدی‌تر.

بسیاری از سرویس‌های دیجیتال برای جلب و حفظ توجه طراحی شده‌اند. محتوای پیوسته و پیشنهادهای شخصی‌سازی‌شده می‌توانند ما را به ادامه‌ی تماشا یا پیمایش ترغیب کنند. این به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که شبکه‌های اجتماعی علت قطعی افت تمرکز یا خلاقیت‌اند؛ اثر فناوری به شیوه و میزان استفاده، ویژگی‌های فردی و شرایط زندگی وابسته است. بااین‌حال، روشن است که وقتی هر لحظه‌ی انتظار را به فرصتی برای دریافت محرک تازه تبدیل می‌کنیم، کمتر پیش می‌آید بی‌واسطه با فکرها و احساس‌های خودمان روبه‌رو شویم.

پاسخ ساده‌ای ندارد. بعضی پژوهش‌ها نشان داده‌اند فعالیت‌های یکنواخت یا کم‌تقاضا ممکن است به سرگردانی ذهن و سپس شکل‌گیری ایده‌ها کمک کنند. اما از این یافته‌ها نمی‌شود نتیجه گرفت که «هرچه بیشتر حوصله‌مان سر برود، خلاق‌تر می‌شویم». نوع فعالیت، مدت آن و فرصتی که برای پرداختن به ایده‌ها داریم، مهم‌اند.

کسالت شاید در را به‌روی فکرهای تازه باز کند، اما به‌تنهایی آن‌ها را به نتیجه نمی‌رساند. ایده برای رشد به توجه، تجربه و گاهی تلاش پیوسته نیاز دارد. بنابراین، هدف نباید ستایش کسالت یا کنارگذاشتن فناوری باشد؛ کافی است همیشه با نخستین نشانه‌ی بی‌حوصلگی، بی‌درنگ سراغ محرک بعدی نرویم.

برای تجربه‌کردن مکث، لازم نیست برنامه‌ای پیچیده داشته باشیم. می‌توانیم هنگام انتظار گوشی را چند دقیقه در جیب بگذاریم، در مسیر کوتاهی بدون هدفون قدم بزنیم یا یک کار روزمره را بدون هم‌زمان‌کردن آن با ویدئو انجام دهیم. اگر ذهن به‌سرعت سراغ نگرانی یا بی‌قراری رفت، این هم بخشی از تجربه است؛ قرار نیست هر مکثی آرامش‌بخش باشد.

در فرهنگ هلندی واژه‌ی نیکسن (Niksen) برای «هیچ‌کاری‌نکردن» به کار می‌رود. منظور از آن لزوماً تمرین رسمی یا راه‌حل علمی برای همه‌ی مشکلات نیست؛ بیشتر یادآوری ساده‌ای است که لازم نیست هر دقیقه را پُر، مفید یا سرگرم‌کننده کنیم.

فناوری دشمن تمرکز نیست و کسالت هم همیشه فضیلت محسوب نمی‌شود. اما اگر هر مکثی را فوراً با محتوایی تازه پُر کنیم، فرصت تجربه‌ی سکوت و توجه به فکرهای خودمان کمتر می‌شود. گاهی بهترین کار این نیست که سریع‌تر چیزی برای دیدن پیدا کنیم؛ شاید بهتر باشد چند دقیقه بمانیم و ببینیم ذهن، بی‌آنکه به آن خوراک تازه‌ای بدهیم، به کجا می‌رود.